Tổng hợp

Ngũ uẩn là gì? Ngũ uẩn trong phật giáo là gì? Ngũ uẩn gồm những gì?

Cùng PGVN tìm hiểu Ngũ uẩn là gì? Ngũ uẩn trong phật giáo là gì? Ngũ uẩn gồm những gì? trong bài viết dưới đây.

Ngũ uẩn là gì?

Ngũ uẩn, Phạn ngữ là Pãncãkhandhà (Anh ngữ là Five Aggregates tức Matter or Form, Sensation or Feeling, Recognition or Conception, Volition or Mental Formation and Consciousness).  Trung Hoa phiên âm là Tắc-kiền-đà, cựu dịch là Ấm hoặc Chúng, tân dịch là Uẩn.

Ngũ uẩn có nghĩa là năm thành phần tạo nên con người và thế giới. Tùy theo quan niệm của mỗi dịch giả hoặc tùy ngôn ngữ từng thời kỳ mà có tên gọi khác nhau.

Bạn đang xem: Ngũ uẩn là gì? Ngũ uẩn trong phật giáo là gì? Ngũ uẩn gồm những gì?

Ngài Huyền Trang dịch là “Ngũ uẩn”,  nghĩa là một sự tập hợp theo từng loại, từng nhóm cùng tính chất. Trong các sự vật hiện tượng, mỗi loại đều có một chủng tử hiện hành tùy theo chủng loại đó mà kết hợp lại và không ngoài năm thứ sắc, thọ, tưởng, hành, thức. Năm thứ này nơi chúng sanh thì gọi là “hữu lậu ngũ uẩn”, nơi chư Phật thì gọi là “vô lậu ngũ uẩn”. Ấm có nghĩa là ngăn che chướng ngại, cả “năm ấm” này ngăn che Phật tánh bình đẳng nơi mỗi chúng sanh làm chướng ngại tu tập giải thoát khổ đau nơi mỗi con người.

Trong Kinh tạng Nikàya, chữ Uẩn còn có tên khác là Trọng đởm cũng là Sanh y tức do nghiệp lực của năm uẩn mà có tái sanh. Trọng đởm là gánh nặng, những ai chưa bỏ gánh nặng xuống là còn khổ đau luân hồi. Sanh y, có nghĩa là căn cứ cho mỗi đời sống khác. Nội dung thiết thực của Ngũ uẩn là đề cập đến sự tồn tại của mọi hiện hữu gồm hai phần Danh (tâm lý) và Sắc (vật lý). Chính năm uẩn này là chỗ y cứ cho một cuộc đời, cho một sự sống của chúng sanh.

Ngũ uẩn là gì? Ngũ uẩn trong phật giáo là gì? Ngũ uẩn gồm những gì?

Ngũ uẩn gồm những gì?

Ngũ uẩn là sắc uẩn, thọ uẩn, tưởng uẩn, hành uẩnthức uẩn (Sắc là sắc thân vật lý; thọ là cảm giác; tưởng là tri giác, hành là các trạng thái tâm lý; thức là ý thức, nhận thức – có chức năng thu gom hoặc xử lý các tình huống, các đối tượng).

1. Hình thức (Sắc uẩn – Rupa)

Hình thức vật chất bao gồm 4 thuộc tính cơ bản: tính vững chắc, lỏng, nhiệt và chuyển động. Những thuộc tính này không chỉ đơn giản là đất, nước, lửa và gió, trong Phật giáo chúng còn nhiều nữa.

Độ cứng là yếu tố mở rộng. Bởi vì các vật thể này chiếm không gian, nên khi chúng ta nhìn thấy một vật thể có nghĩa là nó đang mở rộng trong không gian. Yếu tố mở rộng là chất rắn, cũng như chất lỏng.

Khi chúng ta nhìn thấy một phần của nước chúng ta đang thực sự nhìn thấy sự vững chắc. Độ cứng của đá và sự mềm dẻo của chất keo, chất lượng của sự nặng nhẹ trong mọi thứ là những phẩm chất vững chắc. Chúng là những trạng thái của vật chất.

Sự lưu thông là yếu tố gắn kết, yếu tố này giữ các hạt vật chất lại với nhau. Lực dính trong chất lỏng quá mạnh đến nỗi chúng kết hợp lại ngay khi vừa tách ra. Khi một chất rắn được tách ra thì các hạt không thể kết hợp lại, trừ khi chúng được chuyển thành chất lỏng.

Điều này được thực hiện bằng cách tăng nhiệt độ của chúng, chẳng hạn như khi chúng ta hàn kim loại. Vật thể mà chúng ta thấy là sự mở rộng hoặc hình dạng hạn chế, có thể đạt được qua sự gắn kết.

Các yếu tố của nhiệt giúp bảo tồn sức sống của tất cả chúng sinh. Khi chúng ta nói rằng một vật thể lạnh, có nghĩa là hơi nóng của vật thể đó ít hơn nhiệt cơ thể của chúng ta. Nó là tương đối.

Chuyển động là yếu tố của sự dịch chuyển và cũng là tương đối. Để biết liệu một vật có đang di chuyển hay không thì chúng ta cần một điểm mà chúng ta coi là cố định để có thể đo được chuyển động. Nhưng vì không có vật thể bất động mãi mãi trong vũ trụ nên sự ổn định cũng là một phần của chuyển động.

Những nguyên tắc này luôn luôn hiện hữu, từ đó sinh ra những hiện tượng và phẩm chất khác. Chúng ta có năm giác quan để nhận biết uẩn này: Mắt nhìn thấy, Tai để nghe, Mũi ngửi được mùi, Lưỡi nhận biết hương vị, và Cơ thể hoặc da cảm thấy khi tiếp xúc.

2. Cảm giác (Thọ uẩn – Vedana)

Cảm giác có thể là dễ chịu, khó chịu hoặc trung lập và chúng phát sinh từ tiếp xúc. Sự tiếp xúc như nhìn thấy cái gì đó, nghe cái gì đó…tạo ra ý tưởng hoặc suy nghĩ, và chúng ta sẽ có cảm giác về ý tưởng hay suy nghĩ đó. Không thể ngăn ngừa được cảm giác nảy sinh.

Cảm xúc khác nhau từ người này sang người khác. Chúng ta không phải lúc nào cũng cảm thấy cùng một cách về cùng một vấn đề. Cảm xúc của chúng ta phụ thuộc vào kinh nghiệm của chúng ta và cách chúng ta xử lý thông tin. Không phải mọi người đều xử lý thông tin theo cùng một cách, và cũng không phải có cùng một kết luận. Cảm giác của chúng ta có thể thay đổi theo thời gian tồn tại của chúng ta.

3. Nhận thức (Tưởng uẩn – Sanna)

Sự tổng hợp này gọi là nhận thức hoặc thừa nhận cả vật chất lẫn tinh thần thông qua liên hệ với các giác quan. Khi chúng ta nhận thức về một đối tượng hay ý tưởng, nhận thức của chúng ta nhận ra sự phân biệt của nó với các đối tượng hoặc ý tưởng khác.

Sự phân biệt này làm cho chúng ta quen thuộc với đối tượng hoặc ý tưởng khi chúng ta cảm nhận nó trong tương lai. Nhận thức là sự cho phép của bộ não và chúng có thể lừa dối chúng ta, tuy nhiên chúng cũng thay đổi theo thời gian.

Một ví dụ thú vị về nhận thức sai lầm, người nông dân sau khi gieo hạt, họ dựng lên một hình nộm để bảo vệ hạt mầm khỏi những con chim, những người khác đi ngang qua cứ tưởng đó là một người đang đứng trên cánh đồng của anh ta. Đó là khả năng ảo tưởng của nhận thức, một nhận thức có thể rất khó để xóa nhòa trong tâm trí, tuy nhiên nó cũng có thể biến đổi.

4. Sự hình thành tinh thần (Hành uẩn – Sankhara)

Sự tổng hợp này bao gồm tất cả các yếu tố tinh thần trừ cảm giác và nhận thức. Những yếu tố này được gọi là ý chí hay các “hành động tự nguyện” (volitional).

Liên hệ qua các giác quan tạo ra sự cần thiết phải chọn một hành động và hành động mà chúng ta lựa chọn phụ thuộc vào quá trình suy nghĩ của chúng ta, đó là kết quả của những kinh nghiệm và sự phát triển cá nhân của chúng ta.

5. Ý thức (Thức uẩn – Vinnana)

Đây yếu tố quan trọng nhất của ngũ uẩn, bởi vì nó là nơi các yếu tố tinh thần kết thúc. Không có ý thức có thể không có các yếu tố tinh thần, chúng có mối quan hệ với nhau, phụ thuộc lẫn nhau và cùng tồn tại.

Thức uẩn bao gồm 6 loại:

  1. Nhãn thức: Cái biết của mắt.
  2. Nhĩ thức: Cái biết của lỗ tai.
  3. Tỷ thức: Cái biết của mũi.
  4. Thiệt thức: Cái biết của lưỡi.
  5. Thân thức: Cái biết của thân thể.
  6. Ý thức: Cái biết của tâm về tư tưởng và ý tưởng.

Như vậy, thức uẩn đóng một vai trò quan trọng trong tất cả các sinh hoạt tâm linh. Mắt và vật thể nhìn thấy là các yếu tố vật lý, do đó chúng không đủ để tự tạo ra kinh nghiệm. Chỉ sự đồng hiện diện của ý thức cùng với mắt và đối tượng thị giác mới tạo ra kinh nghiệm.

Tâm trí không phải là vật chất, nó liên quan đến những suy nghĩ và ý tưởng. Các hình thức chỉ được nhìn thấy qua mắt, chứ không phải qua tai, mà nghe thì không phải là nhiệm vụ của mắt…Suy nghĩ và ý tưởng thuộc về tâm. Các giác quan không thể nghĩ, chúng không thể hiểu được ý tưởng, lựa chọn hành động và đi đến kết luận.

Ý thức được tạo ra thông qua sự tương tác giữa các giác quan và đối tượng. Suy nghĩ và tư tưởng bắt nguồn từ tâm trí, trong Phật giáo gọi là Tâm thức. Ngũ uẩn không phải là vĩnh cửu, chúng luôn thay đổi và chúng thay đổi khi chúng ta trải nghiệm cuộc sống.

Ngũ uẩn trong phật giáo là gì?

Vì sao Đức Phật dạy về Ngũ uẩn?

Giáo lý Ngũ uẩn có một tầm quan trọng trong đời sống người học Phật. Một khi con người cứ bám víu vào năm uẩn, vào sắc, thọ,  tưởng, hành, thức, coi đó là ta, là của ta, là tự ngã của ta, thì sẽ xuất hiện sự đau khổ. Ý niệm về “thân thể tôi”, “tình cảm tôi”, “tư tưởng tôi”, “tâm tư tôi”, “nhận thức của tôi”… hình thành một cái tôi ham muốn, vị kỷ, từ đó mọi khổ đau phát sinh. Mọi khổ đau, lo lắng, sợ hãi, thất vọng, điên cuồng đều gắn liền với ý niệm về “cái tôi” và “cái của tôi”  ấy.

Cho nên, Đức Phật đã chỉ rõ : “Khi nào người Phật tử không thấy rõ nguồn gốc sinh tử khổ đau là do sự ham muốn tham lam cái thân năm uẩn thì người đó chưa hiểu được Phật pháp”.

Ngũ uẩn thường ngăn che trí tuệ sẵn có trong con người như những đám mây che lấp ánh sáng mặt trời. Con người do những dục vọng luôn nảy sinh làm cho mê mờ, không nhận thấy được cái ta chân thật, cái Phật tính tiềm ẩn trong mỗi con người. Con người thường hay bám vào cái tacái của ta, đuổi theo dục vọng lại càng bị trói chặt trong cuộc sống tội lỗi, khổ đau. Do đó, nếu không thấy rõ và không nắm vững giáo lý ngũ uẩn thì chính ngũ uẩn làm cho con người luôn luôn đau khổ, trở thành gánh nặng của con người.

Vì vậy, trong Kinh Tương Ưng Bộ[1], phẩm Gánh nặng có một bài kệ nói rõ điều này:

Ngũ uẩn là gánh nặng,
Kẻ gánh nặng là người.

Mang gánh  nặng ấy lên
Chính là khổ ở đời.

Còn đặt gánh nặng xuống
Chính là lạc ở đời .

Đặt gánh nặng xuống xong
Không mang thêm gánh khác.

Nếu nhổ khát ái lên
Tận cùng đến gốc rễ,
Không còn đói và khát
Được giải thoát tịnh lạc

Cũng trong Phẩm Gánh nặng của bộ kinh  này, Đức Phật đã giảng giải gánh nặng chính là sự bám giữ các thủ uẩn : cái ta, cái của ta mà gây ra đau khổ. Vì thế, chính ngũ uẩn là gánh nặng mà kẻ gánh cái gánh nặng ấy chính là con người có danh tính, có địa vị chức tước. Việc mang gánh nặng lên chính là mang lòng tham ái, níu kéo, chấp thủ cái ta, cái của ta. Việc đặt gánh nặng xuống tức là sự rời bỏ lòng tham, đoạn diệt khát ái một cách hoàn toàn, là sự từ bỏ, sự xả ly mọi phiền muộn chấp trước, sự giải thoát đi đến giác ngộ.

Từ góc độ quan sát thân ngũ uẩn là gánh nặng đeo đẳng làm cho chúng ta khổ, một số người chủ trương thoát ly thân ngũ uẩn, đoạn diệt ý tưởng, xa lìa cảm thọ, trốn tránh cái khổ để tìm đến Niết bàn an vui. Đây là nhận thức sai lầm lớn không thể chấp nhận được.

Vì vậy, khi đã là Phật tử, việc học Phật cần phải nắm vững giáo lý về Ngũ uẩn. Con người ta không ai thoát khỏi những nỗi đau, buồn giận, những bế tắc về nội tâm, những trắc trở trong cuộc sống. Trong những trường hợp ấy, người có trí tuệ thường ứng dụng những điều giáo lý mà Đức Phật đã dạy trong Tứ diệu đế, Mười hai nhân duyên, Ngũ uẩn để cân bằng lại đời sống nội tâm của mình. 

Tóm lại những ai muốn học hỏi, nghiên cứu và tu tập theo chánh pháp, không thể không biết đến giáo lý Ngũ uẩn.  Ðó là một trong những giáo lý vô cùng quan trọng và phải được hiểu rõ một cách tường tận, chính xác để có thể tu tập rốt ráo cho có hiệu quả. Và cũng chính vì vậy mà Đức Phật đã giảng giải rất rõ giáo lý Ngũ Uẩn ngay trong những bài học đầu tiên trên bước đường hoằng pháp của Người.

Đối tượng nghiên cứu của Ngũ Uẩn :

Giáo lý về Ngũ uẩn của Đức Phật là giáo lý nói về con người bởi vì Ngũ uẩn hay năm uẩn là năm thành phần cấu tạo của con người, của cái con người bằng xương bằng thịt thực sự (sẽ trình bày rõ trong phần sau). Do vậy, Phật tử hay bất kỳ ai muốn biết quan niệm về con người như thế nào trong giáo lý của nhà Phật, không thể không nghiên cứu đến Ngũ uẩn. Giáo lý Ngũ uẩn không phải là một giáo lý chung chung về một đối tượng tổng quát trong thế giới vũ trụ này mà chính là giáo lý về con người thực thụ. Đối tượng nghiên cứu của giáo lý này là con người. Nói đúng ra, Phật tử hay bất kỳ ai muốn tìm hiểu về con người thì phải biết đến cả giáo lý Mười hai nhân duyên và Ngũ uẩn. Giáo lý Mười hai nhân duyên giúp ta nghiên cứu tìm hiểu một cách tổng quát về sự hình thành và cơ cấu con người lưu chuyển theo thời gian và nghiệp lực cùng với luật nhân quả chi phối con người, chi phối cuộc sống của các kiếp người. Còn Ngũ uẩn là giáo lý giúp ta tìm hiểu bản chất thực của con người để diệt trừ đau khổ.

Vậy con người là gì và từ đâu có. Đó là một vấn đề mà khoa học và nhân loại từ bao đời nay tìm cách lý giải bằng rất nhiều giả thuyết mà cho đến nay vẫn còn là một vấn đề cần được nghiên cứu. Nhưng ngay từ khi đức Phật còn tại thế, do đã đắc Vô thượng, Chánh đẳng, Chánh giác, với khả năng lục tận thông, giác ngộ hoàn toàn, Đức Phật đã giải đáp về nguồn gốc con người, nguồn gốc vũ trụ và quá trình hình thành con người và vũ trụ trong một bản kinh, đó là kinh Khởi thế nhân bản. Nhưng điều đó không thuộc phạm trù của tài liệu này.

Tóm lại, đối tượng nói đến trong giáo lý Ngũ uẩn của Đức Phật là con người trên trần thế. Vì thế là phật tử, cần phải tìm hiểu và học giáo lý này để mong được đặt gánh nặng xuống, để tiến tới đoạn trừ tham ái, xả bỏ chấp thủ, phiền não, tiến tới diệt trừ mọi khổ đau, đạt tới cuộc sống an lạc, thanh tịnh tiến tới giải thoát ngay trong cõi đời này.

Ý nghĩa và tính thiết thực của Ngũ uẩn

Ngũ uẩn là vấn đề then chốt của đạo Phật, được đề cập phổ biến trong Kinh tạng và Luật tạng cả Nam truyền lẫn Bắc truyền. Điểm nổi bật của phân tích ngũ uẩn là chú trọng về con người và nhấn mạnh phần tâm lý hơn vật lý qua cái nhìn của năm yếu tố:

Sắc uẩn (Rùpa Khandha) là vật chất của vũ trụ quan, thế giới của nhân sinh quan (vật lý) được tạo nên bởi bốn yếu tố Địa, Thủy, Hỏa, Phong.

Thọ uẩn (Vedana Khandha) là những hoạt động của cảm giác vui buồn thuộc về phần tâm lý, thọ uẩn hình thành bởi bản năng do tiếp xúc giữa giác quan và đối tượng mà sinh ra.

Tưởng uẩn (Sãnnã Khandhà) gồm những hình ảnh và âm thanh đã qua mà con người có thể hình dung ra hoặc là nghĩ đến.

Hành uẩn (Sankhàra Khandha) chính là sản phẩm của thọ và tưởng, hành chính là nguyên nhân để nảy sinh ra nghiệp, có năng lực đưa đến quả báo của nghiệp.

Thức uẩn (Vinnna Khandha) là năng dụng rõ biết, phân biệt mọi trạng thái của tâm linh với vũ trụ vạn hữu. Thức nhận biết sự hiện diện của đối tượng, giống như tấm gương phản chiếu tất cả những hình ảnh đi ngang qua nó.

Trong tính thiết thực của Ngũ uẩn, Thức là phân biệt rõ ràng các cảnh sở duyên. Hành tướng của thức là triển chuyển liên tục tạo ra dòng lưu chuyển sanh tử luân hồi. Nó cũng là hợp thể của bốn uẩn kia chúng được kết hợp, hình thành theo lý Vô ngã và Duyên sinh. Cũng chính nhờ tính thiết thực ấy mà đạo Phật đã triển khai thành hệ thống Duy thức học đồ sộ, trở thành môn tâm lý học, triết học Phật giáo giúp cho con người hiểu được mọi sự hoạt động của tâm lý, nhận thức được sự vật đúng như thật, giải thoát tâm trí ra khỏi sự vô minh phiền não và khổ đau.

Tóm lại, ngũ uẩn là hợp thể của sắc uẩn, thọ uẩn, tưởng uẩn, hành uẩn và thức uẩn, là một kết hợp giữa tâm lý và vật lý để tạo nên một chúng sanh (con người) mà điểm trọng yếu khi phân tích một con người toàn diện thì ta thấy gồm hai yếu tố chính, đó là thân và tâm hay vật chất và tinh thần.

Trong năm uẩn sắc là thể chất, thọ là cảm tính cảm giác, tưởng là tri giác là so sánh, hành là chọn lựa là quyết định, thức là nhận biết phân biệt. Như vậy, con người chúng ta hiện hữu không có gì khác ngoài năm yếu tố này mà danh từ chuyên môn của Phật học được gọi là Ngũ uẩn. Tu tập theo giáo lý Ngũ uẩn sẽ thành tựu giải thoát nếu quán chiếu thâm sâu thấu triệt được chúng đều là Không, Duyên sinh-Vô ngã.

Kết luận

Nói tóm lại, ngũ uẩn là năm yếu tố tạo thành con người khiến cho chúng ta lầm tưởng về một bản ngã vĩnh cửu và tách biệt. Tuy nhiên như chúng ta đã biết, cái gì được tổ hợp, tương tác thì sẽ chịu ảnh hưởng của vô thường. Do đó, ngũ uẩn cũng thay đổi liên tục trong suốt quá trình sống của một người. Ngũ uẩn là nhóm yếu tố, không phải là ngã nên các vị cao Tăng mới dạy “ngũ uẩn giai không” là như thế.

Theo giáo pháp của Phật giáo, con người là một người có đạo đức với cả tiềm năng tích cực và tiêu cực. Chúng ta nên lựa chọn những tiềm năng tốt để nuôi dưỡng, về đặc tính, tính cách và định hướng. Đó là tiềm năng của mỗi con người để đạt được trí tuệ hoàn hảo và giác ngộ trọn vẹn. Phật giáo dạy rằng, mỗi người là kiến ​​trúc sư cho số phận của mình, và chúng ta sẽ gặt hái những gì chúng ta gieo trồng.

Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai.

Back to top button